Πριν εστιάσουμε στην Ελλάδα ας ρίξουμε μια ματιά στην υδρόγειο. Στον παρακάτω χάρτη φαίνονται με μαύρο, ή μεσα σε πλαίσιο, οι περιοχές του πλανήτη οι οποίες έχουν χαρακτηριστεί ως ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος (hot spots). Η κατάταξη γίνεται βάση μιας θεωρίας που βασίζεται κυρίως στη βιοποικιλότητα των αγγειακών φυτών, καθώς στα χερσαία οικοσυστήματα τα αγγειακά φυτά είναι οι κατεξοχήν συλλέκτες της ηλιακής ενέργειας που την φιξάρουν στην οργανική ύλη. Λαμβάνονται υπόψη 1) η βιοποικιλότητα των περιοχών και 2) το κατά πόσο κινδυνεύουν τα οικοσυστήματα στις περιοχές αυτές.
Λίγο πιο αναλυτικά, το πρώτο κριτήριο μας λέει ότι σε κάθε περιοχή hot spot πρέπει να φύονται τουλάχιστον 1500 ενδημικά είδη, δηλαδή είδη που υπάρχουν μόνο εκεί. Ο αριθμός 1.500 είναι το 0.5% των 300.000 περίπου αναγνωρισμένων αγγειακών φυτικών ειδών του πλανήτη. Το δεύτερο κριτήριο, που αφορά την επικινδυνότητα για αφανισμό, αναφέρει ότι στις περιοχές ιδιαίτερου ενδιαφέροντος πρέπει να έχει μείνει ανέπαφο ποσοστό πρωτογενούς φυτικής κάλυψης μικρότερο από το 25% .
Με κίτρινα βέλη έχουμε μαρκάρει τις περιοχές με μεσογειακό κλίμα στον κόσμο. Όπως φαίνεται, εκτός από μια μικρή περιοχή στην νότια Αυστραλία, έχουν χαρακτηριστεί ως hot-spots όλες οι υπόλοιπες περιοχές με μεσογειακό κλίμα, δηλαδή η λεκάνη της Μεσογείου, η Καλιφόρνια, η κεντρική Χιλή, το νότιο άκρο της Αφρικής, και μια εκτεταμένη νοτιοδυτική περιοχή στην Αυστραλία. Μια πιθανή εξήγηση σχετικά με την πλούσια βιοποικιλότητά τους είναι ότι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του μεσογειακού κλίματος (θερμά και ξηρά καλοκαίρια, και υγροί, ήπιοι έως ψυχροί χειμώνες) ευνόησαν την ανάπτυξη ποικίλων προσαρμοστικών μηχανισμών στα φυτά και τελικά και την ειδογένεση.
Ηλιοβασίλεμα στη Σέριφο μπροστά από μια δενδρώδη ευφορβία, η οποία για να
αντιμετωπίσει την ξηρασία χάνει τα φύλλα της κάθε καλοκαίρι.
Στη Νοτιοδυτική Αυσταλία η Χanthorrhoea preissii (Tree grass) μπορεί και επιβιώνει μετά από την πυρκαγιά,
(σημαντικό παράγοντα για την εξέλιξη πολλών μεσογειακών συστημάτων), αφού η καρδιά του φυτού
μέσα στον κορμό παραμένει ζωντανή.
Μόνο εφόσον έχει βρέξει καλά το χειμώνα, οι περιοχές γύρω από το Ναμάκουαλαντ της «μεσογειακής» Νότιας
Αφρικής δημιουργούν ένα ανεπανάληπτο χαλί από θερόφυτα που βιάζονται να ανθίσουν και να κλείσουν
τον κύκλο τους. Το απόλυτο βασίλειο της γκαζάνιας και άλλων διακοσμητικών λουλουδιών που
καλλιεργούμε στους κήπους μας.
Ας έρθουμε όμως λίγο πιο κοντά σε μας, στη λεκάνη της Μεσογείου. Έχουν χαρακτηριστεί λοιπόν 10 ύπο- hot spots.
Αυτά είναι 1) η οροσειρά του Άτλαντα στην βόρεια Αφρική, 2) η νότια Ισπανία και δυο παραθαλάσσιες λωρίδες του Μαρόκου και της Αλγερίας 3) μια περιοχή που ξεκινά από τα παραθαλάσσια Γάλλο-Ιταλικά σύνορα και ανέρχεται βόρεια ως και τις Λιγουρία Άλπεις, 4) τα νησιά του Τυρρηνικού πελάγους 5) η κεντρική και νότια Ελλάδα, 6) η Κρήτη ( ως ιδιαίτερου ακόμα ενδιαφέροντος), 7) η νότια Τουρκία και η Κύπρος,
το Ισραήλ και ο Λίβανος, 9) η ανατολική παράκτια περιοχή της Λιβύης (Κυρηναϊκή) και 10) οι ομάδες των Καναρίων νήσων και της Μαδέρας. Είναι χαρακτηριστικό ότι αν και οι περιοχές αυτές καλύπτουν μόνο το 22% της λεκάνης της Μεσογείου (Mediterranean basin) αριθμούν 5.500 ενδημικά φυτά, που είναι το 47% του συνολικού αριθμού των ενδημικών της λεκάνης της Μεσογείου. Ο κυπριακός κέδρος (Cedrus brevifolia). Συνολικά υπάρχουν 4 είδη κέδρων στον κόσμο. Άλλος ένας ενδημικός
κέδρος της λεκάνης της Μεσογείου είναι και ο κέδρος του άτλαντα.
Στην Ευρώπη ο μοναδικός αυτοφυής φοίνικας είναι ο φοίνικας του Θεόφραστου (Phoenix theophrasti).
Φύεται σε λίγες περιοχές στην Κρήτη , και στις χερσονήσους Datca και Bodrum της Τουρκίας
απέναντι από την Κω. Υπάρχουν επίσης ελάχιστα μεμονωμένα δέντρα στην Αμοργό και στην Ανάφη.
Πιστεύονταν ότι είχε εξαφανιστεί εδώ και έναν αιώνα. Η πολυετής και μικρούλα Micromeria acropolitana,
είναι ένα φυτό με τον εξαιρετικά στενό ενδημισμό να φυτρώνει αποκλειστικά γύρω από την Ακρόπολη.
Διαβάστε περισσότερα http://www.greenapple.gr/articlesdesc.php?id=372
Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετείται λοιπόν η χώρα μας, στην οποία φύονται περίπου 6.000 είδη και υποείδη, με ενδημισμό που ξεπερνά το 15% (πάνω από 900 είδη αποκλειστικά Ελληνικά). Και για να πάρετε μια γεύση σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη, να αναφέρουμε ότι σε ολόκληρη την Αγγλία (με διπλάσια έκταση) φύονται περί τα 1600 είδη και από αυτά μόλις 16 είναι ενδημικά. Επίσης, η Γερμανία με τριπλάσια έκταση έχει περί τα 2.700 είδη και από αυτά ενδημικά είναι μονάχα 6 !
Τι είναι όμως αυτό που ευθύνεται για την ιδιαίτερα πλούσια και μοναδική χλωρίδα της Ελλάδας, μέσα στο πλαίσιο της ήδη ξεχωριστής Μεσόγειου; Όπως θα δούμε έδρασαν και δρουν μια σειρά από σημαντικούς παράγοντες. Η Ελλάδα είναι μια χώρα με τεράστια ακτογραμμή, με πλήθος νησιών, αλλά και ένα έντονο γεωγραφικό ανάγλυφο, όλα μαζί να δημιουργούν πλήθος οικοσυστημάτων και βιοτόπων. Ας μην ξεχνάμε και τις επιρροές από τους γείτονες: η Ελλάδα εν μέσω Ευρώπης, Ασίας αλλά και Αφρικής. Η αρχαία «μετανάστευση» ειδών από διαφορετικές χλωρίδες των γειτονικών Ηπείρων, αλλά και οι συνθήκες που δημιούργησαν απομόνωση (νησιά, φαράγγια, βουνοκορυφές) επέδρασαν έτσι ώστε να εμπλουτιστεί η χλωρίδα του Ελλαδικού χώρου, αλλά και να εξελιχθεί σε σημαντικό βαθμό ως ενδημική. Για να γίνει αυτό λίγο πιο κατανοητό, φανταστείτε ένα αρχαίο είδος της Αφρικής που μεταφέρεται σε ένα νησί. Απομονωμένο πλέον στο νησί, μπορεί να δημιουργήσει στο πέρασμα πολλών χιλιάδων χρόνων κάποιο ή κάποια είδη ενδημικό/ά του νησιού.
Ενδημική της Άνδρου και της Τήνου η όμορφη Campanula sartorii έχει και ιδιαίτερο ταξινομικό και φυτογεωγραφικό
ενδιαφέρον, καθώς φαίνεται ότι πρόκειται για είδος απομονωμένο, χωρίς κοντινούς συγγενείς.
Σχετικά με το έντονο ανάγλυφο της χώρας να πούμε ότι οι ορεινοί όγκοι χωρίζονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες. Έχουμε καταρχάς τα όρη και τις οροσειρές που συνθέτονται από κρυσταλοσχιστώδη πετρώματα -η οροσειρά της Ροδόπης, τα βουνά της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας Βόρρας, Πάικο, Βέρμιο, Τζένα, και επίσης το θεσσαλικό τόξο, με κυρίαρχο τον Όλυμπο. Στα βουνά αυτά έχουν καταφέρει να επιβιώσουν κάποια παγετώδη κατάλοιπα, όπως η ενδημική Jankaea heldreichii της τροπικής οικογένειας των Genseriaceae που απαντάται αποκλειστικά στον Όλυμπο. Στις παγετώδεις περιόδους θα αναφερθούμε λίγο αργότερα για να συμπληρωθεί η εικόνα. Αξίζει να αναφέρουμε ότι τα βουνά αυτά είναι πανάρχαια (αν και όχι τα αρχαιότερα της Ευρώπης). Δημιουργήθηκαν πριν από περίπου 350 εκατομμύρια χρόνια, όταν η ήπειρος δεν είχε καμία σχέση με τη σημερινή της μορφή, και σε έναν γεωλογικό αιώνα που η φύση τότε δεν είχε καν "επινοήσει" τα γυμνόσπερμα φυτά (π.χ. διάφορα κωνοφόρα όπως τα πεύκα και τα έλατα), ενώ τα αγγειόσπερμα (ανθόφυτα) θα αργούσαν πολύ περισσότερο.
Εκτός από τα βουνά που αναφέρθηκαν, υπάρχουν και οι οροσειρές των ασβεστολιθικών πετρωμάτων, ένα τόξο που αποτελείται από την οροσειρά της Πίνδου και κατέρχεται νότια και ανατολικά στην Πελοπόννησο, την Κρήτη και την Ρόδο, για να καταλήξει στη Μικρά Ασία. Εφόσον μιλάμε για ασβεστόλιθο, ο οποίος διαβρώνεται σταδιακά από το νερό, τα βουνά αυτά χαρακτηρίζονται από φαράγγια και γκρεμούς που δημιουργούν ιδιαίτερους βιότοπους.
Φωτογραφία από γκρεμό στο φαράγγι του Βίκου, ένα από τα βαθύτερα φαράγγια στον κόσμο.
Στον εθνικό δρυμό Βίκου- Αώου φύονται και 5 στενοενδημικά είδη (αποκλειστικά του δρυμού)
Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η ορογένεση του τόξου αυτού (αλπική πτύχωση), ξεκίνησε πριν 60 εκατομμύρια χρόνια, όταν τα αγγειόσπερμα φυτά είχαν ήδη 80 εκατομμύρια χρόνια ιστορίας στην πλάτη τους! Το μεγαλύτερο τμήμα της σημερινής νότιας Ευρώπης αναδύθηκε με την αλπική πτύχωση, τότε που σχηματίστηκε και η Αιγηίδα, μια μεγάλη ξηρά στη θέση του σημερινού Αιγαίου. Ακόμα και πριν 15 εκατομμύρια χρόνια, δεν υπήρχε θάλασσα στο σημερινό Αιγαίο, το κλίμα ήταν πιο ζεστό και πιο υγρό, ενώ από παλαιοβοτανικές έρευνες προκύπτει ότι η χλωρίδα είχε ένα περισσότερο υποτροπικό ή και τροπικό χαρακτήρα. Πριν από 4.5- 2.5 εκατομμύρια χρόνια, η θάλασσα (στο εξής Μεσόγειος) κατέκλεισε την Αιγηίδα, ενώ οι κορυφές των βουνών που έμειναν ακάλυπτες δημιούργησαν τα νησιά. Βέβαια, υπήρχε παράλληλα και έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα, που οδήγησε στην ανάδυση άλλων νησιών όπως η Σαντορίνη, η Μήλος, και η Κίμωλος. Όπως αναφέραμε και προηγουμένως, ο αποκλεισμός σε ένα νησί είναι μια πρώτης τάξεως συγκυρία για να δημιουργηθεί κάποιος ενδημισμός.
Φτάνουμε σε έναν άλλο κρίσιμο παράγοντα για την βιοποικιλότητα, τον παράγοντα παγετώδης περίοδος. Είναι γνωστό λοιπόν ότι τα τελευταία 1 εκατομμύρια χρόνια η Ευρώπη πέρασε από 5 παγετώδεις περιόδους. Κάθε φορά που το oι πάγοι κάλυπταν αργά και διαδοχικά τις περιοχές από Βορρά προς Νότο, τα είδη της χλωρίδας της υπόλοιπης Ευρώπης αφανίζονταν στο συντριπτικό ποσοστό τους, ενώ κάποια κατάφερναν να διαφύγουν με εξάπλωση προς το Νότο. Το γένος Jankaea που αναφέρθηκε προηγουμένως, ήταν ενδημικό της Ευρώπης, όπως προκύπτει από την παλαιοβοτανική, και κατάφερε να επιβιώσει από όλες τις παγετώδεις περιόδους “μεταναστεύοντας” νότια. Η J. heldreichii, είναι ο μοναδικός εκπρόσωπος του γένους και απαντάται μονάχα στον Όλυμπο.
Η σπάνια Jankaea heldreichii, ενδημική της ορεινής ζώνης βλάστησης του Ολύμπου, μέχρι τα 1400μ.
Κάθε φορά που το κλίμα ξαναζέσταινε, είδη από το νότο εποίκιζαν ξανά την ηπειρωτική Ευρώπη. Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για την ασύγκριτα φτωχότερη χλωρίδα π.χ. της Αγγλίας και της Γερμανίας σε σχέση με την Ελλάδα και την Ισπανία που δεν έπληξαν οι παγετώνες. Καθώς το κλίμα ωστόσο γινόταν ολοένα και πιο ψυχρό και στην περιοχή της Μεσογείου, η βλάστηση αποκτούσε ιδιαίτερους προσαρμοστικούς μηχανισμούς στο ψύχος. Να λοιπόν γιατί π.χ. η δάφνη μας (Laurus nobilis), της τροπικής οικογένειας Lauraceae μπορεί και επιβιώνει και δεν παγώνει στους χιονιάδες -επειδή οι πρόγονοί της πέρασαν για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ένα σκοτσέζικο ντους, από θερμές και πιο ψυχρές περιόδους. Σημειώνουμε, ότι τώρα διανύουμε τη θερμή περίοδο πριν τον επόμενο παγετώνα (θα τον προλάβει άραγε η ανθρωπότητα;).
Ο τελευταίος καθοριστικός παράγοντας που θα αναφέρουμε σε αυτήν τη σύντομη εισαγωγή δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον έξυπνο (ή εξυπνάκια) άνθρωπο. Ιδιαίτερα για τη λεκάνη της Μεσογείου η επίδραση του ανθρώπου ήταν από τα προϊστορικά χρόνια τόσο καθοριστική, σε βαθμό που δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια τι είναι φυσικό και τι όχι για ένα δεδομένο τοπίο. Υλοτόμηση, καθαρισμός δασών για να ανοιχτούν χώροι για καλλιέργεια φυτών, και αδιάκοπη βόσκηση αμνοεριφίων οδήγησε σε μαζικές αποψιλώσεις, οι οποίες οδήγησαν βαθμιαία στην αντικατάσταση δασικών εκτάσεων με λιβαδικού τύπου περιοχές και φρυγανικά οικοσυστήματα, που ωστόσο μπορεί να είναι εξαιρετικά πλούσια σε βιοποικιλότητα. Το ξύλο χρησιμοποιούνταν για τα πάντα και φυσικά ως καύσιμη ύλη. Ιδιαίτερα για το ενεργοβόρο λιώσιμο των μετάλλων, η υλοτόμηση των δέντρων ξεκινά από την 3η π.Χ. χιλιετία. Ο κύριος λόγος για παράδειγμα που έκλεισαν τα αρχαία μεταλλεία του Λαυρίου ήταν η ολοκληρωτική αποψίλωση της γύρω περιοχής από τα πεύκα! Κοντά στις μεγάλες πόλεις λοιπόν, ήταν δεδομένο από την αρχαιότητα ότι το τοπίο άλλαζε άρδην. Δεν λείπουν και αναφορές καθαρής σπατάλης ξυλείας, όπως οι πυρές που έκαιγαν τους νεκρούς με ηγεμονικό μεγαλείο. Για το νεκρό παιδικό του φίλο Ηφαιστίωνα, ο Μέγας Αλέξανδρος διέταξε να στηθεί πενταόροφο κατασκεύασμα μήκους κάθε πλευράς ενός σταδίου (192 μέτρων), κατασκευασμένο από κορμούς δέντρων και φυσικά προορισμένο να καεί.
Ύστερα από όλη αυτήν την "αφαίμαξη" της ελληνικής φύσης από τους κατοίκους της, η ποικιλομορφία της μοναδικής στον κόσμο χλωρίδας μας φαντάζει σαν ένα θαύμα!
Αρμονία χρωμάτων φρυγανότοπου στην Τζια
Η μοναδική βαλανιδιά (Quercus macrolepis) που συναντήσαμε στη Σέριφο. Τι να μαρτυράει για την βλάστηση
του νησιού σε αρχαιότερες εποχές; Ο άνεμος της ανθρωπότητας αφάνισε τα δέντρα, όταν ο άνεμος
της φύσης σμίλευε μόνο την κόμη τους.
Uploaded with ImageShack.us
